حميد فغفور مغربيچكيدهعواقب زيانبار بهرهبرداري بيرويه از طبيعت و پيدايش انواع آلايندهها در محيطزيست، پيشرفت و توسعه بدون برنامهريزي همه جانبه كه با تخريب وآلودگي محيطزيست همراه است، نگاه جهاني به مؤلفههاي زيست محيطي در جهان، وضعيت مخاطره-آميزي را نشان ميدهد. ضرورت تدوين اصول اخلاق زيست محيطي كه نظر بر آرمان-هاي اخلاقي الهي داشته باشد و در عين حال توسعه و بهبود زندگي مادي را نيز در بر-گيرد، جديتر از هر زمان ديگر است. چنين مجموعهاي ازاصول و مباني نميتواند به نحوجامع توسط فرد يك يا گروه تدوين گردد، زيرا نيازمند مباني هستيشناسي و انسانشناسي برگرفته از منبعي فراي طبيعت آموزههاي وحياني مي باشد. محيط زيست عبارتاست از همهي چيزهايي كه در اطراف ما وجود دارند و روي آنها تأثير ميگذاريم وآنها نيز ما را متأثر ميسازند و شامل محيط طبيعي، محيط مصنوعي و محيط اجتماعياست. از منظر اسلام ميتوان به اصولي اشارهكرد، كه مهمترين آنها از اين قرارند: عدالتدر محيط زيست، آبادي محيط زيست مصنوعي، دعوت به حفاظت از محيط زيست،بررسي اثرات زيست محيطي طرحهاي توسعه، جلوگيري از تخريب و آلودگي محيطزيست، مصرف بهينه، بهداشت محيط، بهداشت آب، بهداشت هوا، بهداشت صدا،بهداشت زمين، بهداشت زباله، ايجاد سيستم بازيافت، توسعه فضاي سبز و اجراي پيمان-هاي ملي و بينالملليواژگان كليدياصول؛ اخلاق؛ محيط زيست؛ بهداشت؛ اسلام.12 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388اصول اخلاقي محيط زيست از منظراسلاماصول اخلاقي محيط زيست از منظر اسلامدر جهان كنوني بشر متوجه عواقب زيانبار بهره برداري بيرويه از طبيعت وپيدايش انواع آلايندهها در محيط زيست خود شده است. پيشرفت و توسعه عنانگسيخته و بدون برنامه ريزي همه جانبه، با تخريب و آلودگي محيط زيست همراهاست، پيشرفت ظاهري موجود عملاً منجر به بهرهگيري برخي اشخاص يامؤسسات و كشورهايي محدود از اين پيشرفتها شده است سرمايهها، امكانات ورفاه خود را چند برابر كردهاند اما در مقابل، طبيعت تخريب شده و آلودگي زمين،آب و هوا و محيط زيست جهان گسترش يافته است.بنا به آمارهاي سازمان ملل، حدود 98 درصد دي اكسيد كربن و »سايرگازهاي مضر جو مربوط به كشورهاي صنعتي و فقط دو درصد سهمكشورهاي جهان سوم مي باشد. در اين راستا، دركمتر از دو قرن با مصرفسوختهاي فسيلي و نابود شدن جنگلها، مقدار كل دياكسيد كربن در اتمسفر بهمتين، شماره 13 مقاله تهديد جاني زيست كره) ) «. ميزان 25 % بالا رفته استنگاه جهاني به ساير مؤلفههاي زيست محيطي در جهان نيز، وضعيت مخاطرهآميزي را نشان ميدهد.در بعضي از نقاط جهان جنگل زدايي با سرعت سرسامآوري در جريان »است. سالانه 17 ميليون هكتار، (منطقهاي به وسعت دو برابر كشور اتريش)، ازوسعت جنگلهاي كرهزمين كاسته ميشود. بدين ترتيب، ريههاي زمين در حال«. چروكيدهشدن و تحليل رفتن استكارخانجات توليدات صنعتي قسمت عمده زبالههاي شيميايي مضر جهان راتوليد ميكنند.اميدواركنندهترين چيزي كه دربارهي وضعيت اسفناك محيط زيست دنياي13 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388حميد فغفور مغربيمعاصر، يعني دنياي مواجه با بنبست ميتوان گفت اين است: مردم سراسر دنياخود به اين حقيقت پي بردهاند كه فعاليت انسان ميتواند سيارهي زمين را نابودكند. خطراتي مثل گرم شدن كرهي زمين، تخريب لايهي ازن، بيابانيشدن زمين -هاي مزروعي كه درگذشتهاي نه چندان دور اغراقآميز يا كم اهميت مينمود،اكنون نه تنها واقعي، بلكه بسيار مهم و وحشتناك به نظر ميرسند.به هر حال، امروزه سياستمداران غرب هم ملزم به رعايت مسايل محيط »زيست هستند. لااقل از اين به بعد ناگزير هستند اين امر را رعايت كنند، چونافكار عمومي غرب احساس خطر كردهاست و تودههاي ميليوني مردم در اين امردخالت ميكنند. تقريباً در تمامي كشورهاي توسعه يافته احزاب طرفدار محيطزيست و اكولوژسيتها قدرت يافتهاند و مردم احساس خطر ميكنند و در حقيقتاين مردم هستند كه براي حفظ طبيعت و سلامت و محيط خود، سرمايه داران وپاپلي يزدي، ) «. سياستمداران را ملزم به رعايت مسايل زيست محيطي مينمايند.(1374آلودگي و نابودي محيط زيست مثل آتشي است كه هيزم تر و خشك وگناهكار و غيرگناهكار را با هم ميسوزاند، بنابراين لازم است تمامي ساكنان كرهزمين براي توسعه پايدار و جلوگيري از تخريب محيط زيست وآلودگي، مشاركتكنند.اكنون براي اولين بار در تاريخ، افزايش نياز بشر به غذا با محدوديتهايزيست محيطي روبرو شده است. اقيانوسها و درياها ديگر قادر نيستند ماهيبيشتري عرضه كنند، مراتع ديگر تحمل چراي دامهاي بيشتري را ندارند و زمين-هاي كشاورزي هم محصولي بيش از آنچه اكنون ميدهند، نميتوانند عرضه كنند(براون و لستر و كين، 1995 م/ 1374 ش).14 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388اصول اخلاقي محيط زيست از منظراسلام1 برابر جمعيت ايران به جمعيت جهان افزوده / اكنون سالانه جمعيتي معادل 5ميگردد. به عبارت ديگر هر ماه جمعيتي معادل جمعيت كشور بوليوي به تعدادساكنان كره زمين اضافه ميگردد.موضوع ديگر در بحران محيط زيست، افزايش بي رويهي جمعيت است. درمنابع اسلامي درباره افزايش جمعيت مسلمانان به عنوان يك امتياز رواياتي داريم.ولي مسأله مهم اين است آيا اين، قاعده ميباشد و بايد در همه زمانها اجرا شود وجمعيت همچنان افزايش يابد و يا اينكه قاعده نميباشد و صرفاً يك برنامه مقطعياست. در شرايط زماني خاصي و در موقعيت مكاني ويژهاي، افزايش جمعيت مي -تواند باعث رشد و پيشرفت جامعه و بهبود زندگي گردد. همين ابزار رشد و توسعهو قدرت، اگر از حد و مرز خود خارج شود ميتواند به صورت يك اهرم ويرانگرِنيروهاي اقتصادي و پشتوانههاي فرهنگي و علمي درآيد. از منظر اسلام افزايشجمعيتي مطلوب است كه با كيفيت همراه باشد. يعني اگر امكان تربيت آنها وفراهمكردن شرايط ازدواج، شغل و مسكن نباشد افزايش جمعيت موجب ذلتجامعه اسلامي ميگردد و حديث پيامبر در مورد مباهاتكردن پيامبر به جمعيتمسلمانان، به معناي آن است كه مسلمانان محتاج، فقير و عقبمانده و معتاد و ...نباشند.زماني كه جمعيت افزايش مييابد، بايد متناسب با آن، ساختارهاي توليديجامعه نيز گسترش پيدا كند تا آن جامعه بتواند با دست خود نيازهاي خويش رابرطرف كند، ولي اگر چنين تعادلي به وجود نيايد، جمعيت، نيازمند و وابسته مي-شود.15 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388حميد فغفور مغربيرشد بيرويهي جمعيت، تصويري فاجعهبار را به صورت فقر و گرسنگي،بيكاري و ويراني زيست محيطي ارايه داده و به از دست دادن تدريجي مواد خاممانند نفت و گاز منجر ميگردد.موفقيت در اجراي برنامههاي توسعهي اقتصادي كشور در وهلهي اول درگرو اين است كه دولت بتواند رفاه نسبي مردم را فراهم سازد.افزايش بيرويهي جمعيت، هر برنامه يا طرح سازندگي را محكوم به شكستخواهد ساخت، مگر اينكه چند صباحي در اثر فروش هر چه بيشتر مواد خام مانندنفت، گاز، مواد معدني و ... آرامشي نسبي حاكم گردد.ريشه هاي تاريخي بحران - » لين وايت در سال 1976 در مقالهاي تحت عنوانچنين اظهارنظر كرد: ديدگاه اسلام نسبت به محيط زيست بر « هاي اكولوژيك ماتقدس عالم طبيعت كه آفريدهي خداوند است كه مسلمانان و ديگر معتقدان اديانابراهيمي يعني يهوديان و مسيحيان، همه در مقابل او سجده مي كنند، استوار ميباشد. بنابراين، اسلام ياد آور چيزي است كه غرب آ ن را به بركت اديانابراهيمي بدست آورده و امروز از دست داده است(شكوهي، 1372 ). در اين مقالهايشان به تحليل علل تخريب محيط زيست پرداخته است و آن را ناشي از، دسترفتن بينش مسيحي و يهودي نسبت به انسان دانسته و (از ظهور مدرنيسم و بينشاومانيستي و پيدايش علوم سكولاركه ارتباط چنداني با اديان ندارد، انتقاد نمودهاست.)امروزه ضرورت تدوين اصول اخلاق زيست محيطي كه به آرمانهاي اخلاقيالهي توجه داشته باشد و در عين حال توسعه وبهبود زندگي مادي را نيز در برگيرد، جدي تر از هر زمان ديگر احساس ميشود. چنين مجموعه اي ازاصول ومباني نمي تواند به نحو جامع بصورت فردي يا گروهي تدوين گردد، زيرا نيازمند16 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388اصول اخلاقي محيط زيست از منظراسلاممباني هستي شناسي و انسان شناسي، از منبعي فراي طبيعت مي باشد و آن آموزههاي وحياني است. در ابتدا به تعريف علمي محيط زيست پرداخته و سپس اصولاخلاق زيست محيطي را بررسي مي نماييم:محيط زيست عبارت است از همهي چيزهايي كه در اطراف ما وجود دارند.( و روي آنها تأثير ميگذاريم و آن ها نيز ما را متأثر ميسازند(يخشكي، 1381محيط زيست انواعي دارد كه عبارتند از:-1 محيط طبيعي: همهي عوامل طبيعي كه در اطراف ما وجود دارند، به وسيلهانسان ايجاد نشده، اما مورد استفادهاش قرار ميگيرد، محيط زيست طبيعي شاملموارد زير است آب، هوا، خاك، گياهان، جانوران و خلاصه تمامي سطح زمين وجو اطراف آن.-2 محيط مصنوعي: همهي چيزهايي كه به وسيلهي انسان به وجود آمدهاستمانند: مناطق مسكوني، صنعتي، راهها و غيره.-3 محيط اجتماعي انساني: محيطي كه يك قوم يا ملت، با فرهنگ خاصخود در كنار هم زندگيكرده و با تاثيرات متقابل بر روي يكديگر، محيطاجتماعي را به وجود ميآورند.توجه به محيط زيست را بايد بر اساس تعريف آن كه شامل همه انواع محيطمي باشد مورد بازخواني قرار داد و مهمترين اصول آن عبارتست از:-1 اصل عدالت در محيط زيستعدالت قانون عام است كه تمامي نظام آفرينش را شامل ميشود و مفهومعدالت اين است، كه حق هر موجودي، چنان كه شايستهي اوست ادا شود اين17 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388حميد فغفور مغربيتعريف از عدالت يك تعريف جامع است كه و شامل انسانها، حيوانات، گياهانو حتي اشياي به ظاهر بيجان، مانند آب، سنگ و خاك نيز م يشود.عمدهترين مصداقهاي زيست محيطي كه به عدالت ارتباط دارد، را ميتواندر محدودههاي زير فهرست نمود:-1-1 برهمخوردن نظام اكوسيستم 1 طبيعت توسط انسان كه به معناي بر همخوردن حقوق عناصر زيست محيطي و در واقع تهيشدن منابع طبيعي توسط انساناز انرژي، ذخاير زيرزميني و مواد غذايي و بطوركلي منابع تجديد ناپذير است(حلم.( سرشت ودل پيشه، 1382 ، ص 11-1-2 آلودگي عناصر اصلي تغذيه انسان يعني آب و خاك، هوا و تجمعمواد زايد و آلودهكنندهها كه حق حيات موجودات زنده از جمله انسان را از آنانسلب مي كند.-1-3 استفاده از مواد اوليه و ذخاير كرهيزمين به منظور ساخت سلاح هايمرگبار و يا ديگر كالاهاي غير مفيد و زيانبار براي بشر كه در حقيقت استفاد هينا بحق از مواد فوق زمينه بحران محيط زيست را بوجود آورده است.-2 اصل امنيت در محيط زيستامنيت نقش بسيار مهمي در محيط طبيعي، محيط مصنوعي و محيط اجتماعيدارد. اگر چه تا انسان آن را از دست ندهد قدرش را نميداند. پيامبر اسلام(ص).( مجلسي، 1413 ق، ص 81 ) « نعمتان مكفورتان(مجهولتان) الا من و العافية » فرموده استامنيت و سلامتي دو نعمتي است كه براي همه ناشناخته است و تا زماني كه ».( مجلسي، 1413 ق، ص 81 ) «. از دست ندادهاند پي به اهميت وجودي آ نها نمي برند18 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388اصول اخلاقي محيط زيست از منظراسلامامام علي(ع) رفاه و آسايش و پيشرفت مادي و معنوي زندگي را در سايهي.( آمدي، 1360 ، ص 447 )« رفاهية العيش في الامن » : وجود امنيت ميداندلا » : و در كلام ديگري از آن امام آمده است كه بالاتر از امنيت نعمتي نيست( هيچ نعمتي آرامش بخشتر از امنيت نيست. (آمدي، 1360 « نعمة أَهنا من الا من-3 اصل لاضرر در محيط زيستلا » پشتوانه اي در حفاظت از محيط زيست است.اصل « لا ضرر » قاعدهي فقهييكي از اصول مسلم فقهي است كه مي توان با استناد به آن بسياري از « ضررمشكلات زيست محيطي را حلكرد. اين اصل در حقيقت روح حاكم بر همهقوانين اسلامي است. به موجب اين اصل، در اسلام زيان رساندن به ديگران، به هيچوجه مشروعيت ندارد؛ چه در مرحلهي وضع قانون و چه در مرحلهي اجراي آن.بنابراين اگر قانوني به تصويب برسد كه موجب ورود زيان به فرد يا جامعه شود ويا در مرحلهي اجرا موجب زيان گردد از نظر اسلام مشروعيت ندارد.طبق قاعدهي لا ضرر هر گونه تصرف، تغيير و بهره برداري از جامعهيانساني و طبيعت كه موجب تضييع حقوق ديگران شود از نظر اسلام ممنوع ومردود است. بسياري از مسايل زيست محيطي را ميتوان در قالب قاعدهي لاضررمورد بحث قرار داد مانند:-3-1 ريختن زباله در مكانهايي كه براي انسان و محيط زيست زيانآوربهاي نفتي به سفرههاي آب زيرزميني. Ĥ باشد. مانند نفوذ پس-3-2 بهرهبرداري غير مجاز از ذخاير طبيعي مانند چاههاي نفت و گاز كهمنجر به ضرر به نسلهاي آينده ميشود.19 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388حميد فغفور مغربي-3-3 استفاده از خودروهاي دودزا و كارخانه هاي غير استاندارد به خصوصدر نزديكي شهرها.-3-4 ايجاد آلودگي صوتي به گونه اي كه مزاحم شهروندان باشد، مانندصداي كارخانههاي نزديك شهر.-4 اصل آبادي و ايجاد محيط زيست مصنوعيانسان موجودي است كه خداوند متعال به او مسؤوليت آبادگري زمين را داد:اوست كه شما را از زمين آفريد و آبادي ) « هو انش أكم من الارض و أستعمركم فيها »( آن را به شما واگذاشت). (قرآن كريم، هود، 61در آيهاي ديگر خداوند انسان را از تخريب و بر همزدن نظام انسجام يافتهيو در ) .« و لا تفسدوا في الارض بعد اصلاحها » : طبيعت و ويراني آن بر حذر مي دارد( زمين پس از اصلاح آن فساد نكنيد). (قرآن كريم، اعراف، 56آيات فوق به دو جنبهي مثبت و منفي فعاليت انسان در زمين اشاره دارد. ازآنجايي كه آبادگري و پرهيز ازهر نوع ويرانگري به منظور تأمين نيازها وخواستههاي انسان است، پس در حقيقت اين همان طرح توسعهي پايداري استكه امروزه مورد توجه انديشمندان زيست محيطي قرارگرفته است. يعني تلاش درجهت برآوردن نيازمنديهاي نسل حاضر، بدون آن كه به امكانات و توانمندي -هاي نسلهاي آينده آسيبرساند به عبارت ديگر، آباداني(مثبت) بدون تخريب(منفي)،تا تكامل انسان ميسر گردد.20 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388اصول اخلاقي محيط زيست از منظراسلام-5 اصل دعوت به حفاظت از محيط زيستدر نظام تربيتي اسلام از ديده باني و مراقبت از يكديگر در جامعه و حفاظتياد « امر به معروف و نهي از منكر » ومراقبت از محيط زيست بشر تحت عنوانشده است:ولتكن منكم امة يدعون الي الخير و يامرون بالمعروف و ينهون عن المنكر و اولئك هم »بايد از ميان شما، جمعي دعوت به نيكي، و امر به معروف و نهي از ) .« المفلحون( منكر كنند و آنها همان رستگارانند.) (طوسي، 1415 ق، ص 20وقتي كه محيط زيست در اثر عملكردهاي عدهاي دچار انواع آلودگيها مي -شود و يا وقتي كه كرهي زمين دچار بحرانهاي زيست محيطي مختلف ميگردد،اين مسايل تنها دامن انسانهاي بدكار و متخلف را نميگيرد بلكه همهي انسانهابايد بهاي آن را بپردازند.بنابراين هيجكس نميتواند بگويد كه چون وظيفهي خود را انجام داده، ازآثار ناگوار وظيف ه ناشناسيهاي ديگران بركنار خواهدماند، چرا كه آثار اينگونهمسايل اجتماعي، فراگير است. اين درست مانند آ ن است كه در حديث پيامبر(ص) آمده است، عدهاي از مسافران يك كشتي، اقدام به انجام اعمالي نمايند كهسوراخ شدن قسمتي از بدنه كشتي را در پي داشتهباشد. بدون ترديد، عواقبناگوار اينگونه عملكردها، تنها دامن عاملين چنين عملي را نخواهدگرفت بلكههمهي مسافران كشتي بايستي بهاي آن را بپردازند. به دليل ضرورت، حساسيت واهميت حفاظت از محيط زيست در سطح جهاني در سال 1992 ميلادي، كنفرانستشكيل شد و « سران زمين » معروف به اجلاس « توسعه و محيط زيست » بين المللينتايج حاصل از اين كنفرانس به تصويب شركت كنندگان در اجلاس، از جملهدولت جمهوري اسلامي ايران رسيد.21 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388حميد فغفور مغربي-6 بررسي اثرات زيست محيطي طرحهاي توسعهصدمات اقتصادي - اجتماعي و اكولوژيكي ناشي از طرح هاي توسعهي بيرويه يا يك بعدي، گاهي غير قابل جبران است و جبران آن ها فقط با صرفزماني طولاني و هزينه هاي بسيار زياد امكان پذير خواهد بود. ديري است كهجوامع پيشرفته با تجربه و به بهاي گزاف به اين باور رسيدهاند كه چنانچه« پيامدهاي زيست محيطي » اساسيترين پروژههاي توسعه در هر زمينه از نظرمورد بررسي قرار نگيرد، موفقيت آنها نه تنها تضمين شده نيست بلكه ممكناست شكستهايي را با خود به همراه آورد. هرگونه توسعهاي بدون برخوردارياز طرح ارزيابي، بيآنكه نيت خيرخواهانه دست اندركاران امور توسعه زير سؤالرود، بنا به ماهيت خود، ميتواند فعاليتي باشد كه نه تنها سازگاري با شرايطزيست محيطي ندارد بلكه در جهت تخريب آن باشد و در نهايت آن را به نابوديكشاند كه توجه به گسترهي تخريب محيط زيست در اثر روند توسعهي بيرويه،تحت لواي عمران، در اغلب كشورهاي جهان، شاهدي است بر اين ادعا ميباشد.از اين رو، پروژههاي مهم در زمينههاي كشاورزي، صنعت، خانهسازي، دفع موادزايد سمي و خطرناك و مواد زايد جامد شهري و فاضلاب شهري، شيلات،جنگلداري و استخراج معادن، توسعه صنعت نفت، گاز و پتروشيمي، توليد و انتقالنيرو، به ويژه نيروگاه اتمي پروژههاي زير بنايي، فرودگاه، بنادر دريايي، تأمينآب و احياي زمين و غيره نيازمند بررسي زيست محيطي توسعه ميباشند.22 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388اصول اخلاقي محيط زيست از منظراسلام-7 اصل جلوگيري از تخريب محيط زيستتخريب در محيط زيست نمونه آشكار فساد است زيرا نقطه مقابل اصلاح وصلح، يعني سازگاري در نظام طبيعت است.از ديدگاه اسلام فساد عام است و مقابله در برابر فساد راز بقاي دين وانسانيت و نظام طبيعت تلقي شده است. قرآن تباهي امتهاي گذشته را نتيجه عدمبرخورد خردمندان با فسادانگيزي ميداند.و إذا تولی سعى في الارض ليفسد فيها و يهلك الحرث و » : خداوند متعال م يفرمايدو چون به قدرت و حاكميت دستيابد مي كوشد تا در ) « النسل و الله لا يحب الفسادزمين فسادكند و كشت و نسل را نابود سازد و خداوند فساد را دوست.( ندارد.)(قرآن كريم، بقره، 99نكات زير از دقت در آيه فهميده ميشود:در آيه گياه به معناي عام است « حرث » -7-1 به گفته مفسران مقصود ازكه شامل مزرعه ها، درختان،گياهان و چراگا هها م يشود.در اين آيه عام است و شامل نسل آدميان حيوانات و « نسل » -7-2 واژهپرندگان م يشود و نابودي گياهان، زمينه از ميان رفتن نسل حيوانات، پرندگان وآدميان ميباشد.-7-3 نابودي گياهان و نسل حيوانات و پرندگان و انسان ها فساد در زمين.( است. كه مفسران بدان تصريح كرده اند (طباطبايي، ص 98فساد نيز داراي مفهومي بس گستردهاست كه هر گونه نابساماني وويرانگري و انحراف و ظلم را در بر ميگيرد. به عبارت ديگر، فساد به هرگونهتخريب و ويرانگري گفته ميشود كه نظام آراسته و صالح جاري را برهمزند و23 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388حميد فغفور مغربينقطه مقابل آن اصلاح است كه تمام برنامههاي سازنده در مفهوم آن جمع مي-باشند.بدون ترديد، آنچه كه در اينجا از ابعاد مختلف فساد در نظر ما است، موارديميباشد كه نظام آراسته و صالح جاري در عرصه محيط زيست را كه جزيي ازنظام خلقت ميباشد، با نابساماني، انحراف و دگرگوني مواجه سازد.ابعاد مختلف بحران زيست محيطي كه امروزه به حق، افكار جهاني را تحتتأثير قرار داده، حاصل عصيانگري بشر در برابر نظام آراسته و صالح جاري درعرصه محيط زيست ميباشد. اينگونه اقدامات فساد انگيز چه از ناحيه فرد باشد ويا از حكومت، در تضاد با خواست خداوند است، چرا كه خداوند ابداً فساد رادوست ندارد و هرگز در مشيت ازلي نخواسته است كه فساد كنند.نكته قابل توجهي كه در اين مبحث بايستي ذكر شود، رفتارهايي است كهمنجر به بروز فساد در عرصه محيط زيست ميگردند. اينگونه رفتارها نيز با توجهبه ماهيت فسادانگيزشان در تضاد با اصول ارزشي اسلام است و بدون شك، نهيخداوند شامل آنها نيز ميشود. چرا كه فساد، فساد است اگر چه در قالب يكي ازرفتارهاي انساني بروز نمايد از طرف ديگر نبايد از نظر دور داشت كه همينفسادهاي موضعي و فردي ميتواند باعث گسترش دامنهي فسادشده و نظام آراستهو صالح جاري در عرصه محيط زيست را در ابعاد وسيع و گستردهاي بر همزند.آ لودهكردن آب، خاك و هوا نيز در صورتي كه عرصهي حيات زيست -مندان مختلف زميني را دچار اختلال نمايد و نظام آراسته و صالح جاري درعرصهي محيط زيست را دچار اختلال نمايد از مصاديق بارز فساد و رفتارهايناهنجار زيست محيطي تلقي ميگردد.24 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388اصول اخلاقي محيط زيست از منظراسلام-8 اصل مصرف بهينه و ميانه روي در مصرفعطاياي الهي و ثروتهاي خداداد به صورت منابع طبيعي در عرصهي محيطزيست وجود دارد كه انسان در ايجاد آنها دخالتي نداشته است. استفادهي بي رويهاز منابع نفتي علاوه بر آنكه به حقوق نسلهاي آينده ارتباط دارد آيندگان را باتنگناها مواجه ميگرداند، در صورتي كه منابع طبيعي تجديد شونده، اساس زيستو مايه حيات به حساب ميآيد. منابع طبيعي قابل تجديد از نظر تئوري، هميشگي وپايدارند. آنها يا مشتق از منابع فناپذير (مثل انرژي خورشيدي) هستند و يا مي-توانند با اعمال طبيعي و يا مصنوعي بازسازي شوند. به طور مثال محصولات نباتيو حيواني، جنگلها وبرخي مراتع، منابع آب و هوا وخاك، منابع صيد و شكارقابل تجديدند، اما شرط لازم براي تجديدپذيري استفاده عاقلانه از آنها است اشكالاصلي در اين است كه ما ممكن است از منابع قابل تجديد، سريعتر از زمان لازمبراي بازسازي آنها بهرهبرداري كنيم و يا در نتيجه بهره برداري، اثرات جنبياستفاده، باعث به خطر انداختن محيط زيست و زندگي گردند.بنابراين برخورداري انسان از يك چنين امكاناتي سبب طرح مسؤوليت ويدر برابر طبيعت و جهان آفرينش است. تصميمات غلط و اقدامات بيرويهي بشرميتواند اختلالات و لطمات كم و بيش بزرگي بر تعادل و سلامت محيط زيستوارد آورد.امروزه الگوي جهاني براي دستيابي به اهداف مورد نظر در جهت تلفيق اصولحفاظت زيست محيطي در برنامهي توسعهي اقتصادي و رسيدن به توسعهي پايدارارايه شده، كه توجه به آن در برنامههاي توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگيكشورهاي اسلامي ضرورت تام دارد(شاحيدر، 1373 ). توسعهي زيست محيطي يا25 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388حميد فغفور مغربيتوسعهي پايدار در عبارتي كوتاه به معني بهره برداري از محيط زيست با تضمينبقا ميباشد.نعمتهاي الهي اعم از خوردنيها و آشاميدنيها و يا انرژيهايي مانند نفت وگاز ، همگي مواهبي هستند كه خداوند منّان جهت استفاده بشر آفريده است.قرآن به اين نكته اشاره كرده است و ميفرمايد:به راستي خدا براي هر چيزي اندازه اي مقرر ) « قد جعل الله لكل شي ء قدر اً ».( كرده است)(قرآن كريم، طلاق، 3امروزه بر همگان ثابت شدهاست كه منابع زيستمحيطي و مواهب الهيموجود در زمين محدود است كه استفادهي بيش از حد برخي از انسانها، موجبمحروميت ديگران ميشود. نكتهي ديگر اين كه انسان در خصوص چگونگي بهرهسپس در چنين روزي ) « ثم لتسئلن يومئذ عن النعيم » : مندي از نعمتها مسؤول است.( دربارهي نعمتهاي پروردگار از شما پرسش خواهد شد) (قرآن كريم، التكاثر، 8قرآن كريم چه تعبير زيبا و دقيقي درباره ي امت اسلامي به كار برده است:.( شما را امتي ميانه قرار داديم)(قرآن كريم، بقره، 143 ) « وكذلك جعلناكم امة وسطا »واژهي وسط در لغت هم به معني حد متوسط در ميان دو چيز آمده يعنيدوري از افراط و تفريط و الگو بودن نيز م يباشد، و هم به معني جالب ، زيبا، عاليو شريف. به نظر ميرسد اين دو معنا به يك حقيقت باز ميگردد زيرا شرافت وزيبايي هر چيزي به اعتدال و دوري از افراط و تفريط است.حفاظت از محيطزيست به معناي عدم بهرهبرداري يا حتي كمتر استفاده-كردن از امكانات طبيعت نيست بلكه مراد از آن استفادهي بهينه و عاقلانه ازطبيعت است. زيرا گاهي خودداري از بهرهبرداري از امكانات محيط زيست موجبتخريب آن خواهد شد. صيد بيرويه و بدون برنامهريزي نيز سبب بر هم خوردن26 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388اصول اخلاقي محيط زيست از منظراسلامتعادل اكوسيستمهاي آبي و از بينرفتن تدريجي منبع غذايي دريايي به عنوان يكي.( از مهمترين منابع تامين غذاي جمعيت در حال افزايش انسان است(روشني، 1381-9 اصل بهداشت و پاكيزگي محيطبهداشت يكي از مباحث مهمي است كه اسلام توجه جدي به آن نموده است.اسلام به منظور حفاظت از محيط دستورات و برنامههاي فراواني در تمامي عرصه-هاي حيات بشري، اعم از معنوي، مادي، فردي و اجتماعي عرضه كردهاست. پسبا توجه به تأثيرگذاري اين عرصهها بر يكديگر نبايد آنها را به صورت جداگانهمورد بحث قرار داد. محيط اجتماعي زندگي انسان آثار اجتناب ناپذيري بر روان ورفتار او دارد. انسان بسياري از صفات خود را از محيط كسب ميكند. محيطهايوالبلد » . پاك غالباً افراد پاك پرورش ميدهند و محيطهاي آلوده غالباً افراد آلودهالطيب يخرج نباته باذن ربه و الذي خبث لا يخرج الا نكدا كذلك نصرف الايات لقومسرزمين پاكيزه (و شيرين) گياهش به فرمان پروردگار ميرويد اما ) « يشكرونسرزمينهاي بد طينت (و شوره زار) جز گياه ناچيز و بيارزش از آن نميرويداين گونه آيات (خود) را براي آنها كه شكرگزارند بيان ميكنيم)(قرآن كريم،اعراف، 58 ). در اين آيه تأثير محيط بر روان و رفتار انسان به صورت لطيفي بيانشدهاست. در اين مثال انسانها به گياهان تشبيه شدهاند و محيط زندگي آنها بهزمينهاي شور و شيرين. در يك محيط آلوده هر چند كه آموزش كارآمد باشدپرورش انسانهاي پاك دشوار است همانگونه كه باران در زمين شورهزار گُلنميروياند. به همين دليل براي تهذيب نفوس و تقويت اخلاق صالح بايد به اصلاحمحيط همت گماشت. در سالهاي اخير سازمان بهداشت جهاني، موضوع بهداشتبهداشت محيط زيست عبارتست از » محيط را باز تعريف نموده و آورده است27 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388حميد فغفور مغربيكنترل عواملي از محيط زندگي كه به نحوي در رفاه و سلامت بدني، رواني و.( حلم سرشت و دل پيشه، 1382 ، ص 3 )«. اجتماعي انسان تأثير دارند و يا خواهند داشتدر همهي اديان آسماني، پاكيزگي و عدم آلودگي از وظايف ديني بر شمردهحفظ پاكي در همهي « النظافة من الايمان » شده است در اسلام بر پايهي حديثزمينهها اعم از انسان، زمين، آب، هوا و غيره مطرح ميگردد. بنابراين جلوگيرياز آلودگي محيط زيست، مسأله امروزي نبوده بلكه در طول تاريخ اسلام اهميتزمين را مسح كنيد زيرا او نسبت به » : داشته است. پيامبر در حديثي ميفرمايندنهج الفصاحه). ).« شما نيكي و لطف و محبت داردمنظور از آلودگي، وارد ساختن مستقيم يا غير مستقيم هرگونه ضايعاتزيانبخش توسط انسان به محيط زيست است كه در نتيجهي چنين عملي، خطراتيمتوجه سلامت انسان و حيات جانوري يا گياهي شده، به امكانات زيستي صدماتيوارد ميآيد و يا ساير كاربردهاي مشروع محيط زيست مختل ميگردند. از آنجاكه هدف از آفرينش همهي مخلوقات از جمله آب، خاك، هوا، گياه و حيوانتنعم و بهرهوري انسان است، هيچ كس اين حق را ندارد كه عناصر حياتي زندگيآدمي را كه توسط خالقش به وديعه به او سپرده شده آلوده يا تباه سازد. از طرفديگر، به موجب تعدادي از آيات و روايات، بسياري از مخلوقات ديگر هم ازجمله آب و حيوانات همانند انسان، خود واجد ملاك تقدساند، و يا به عبارتي بهعلت شدت آميختگي آنها با انسان و ساير جنبندگان نبايد آنها را آلوده ساخت، بهحريم پاك آنها تجاوز ناپاكانه كرد و ستم و آزار در حق آنها روا داشت(گرجي،.(136228 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388اصول اخلاقي محيط زيست از منظراسلامامروزه آلودگي محيط زيست مصداق بارز ضرر واردنمودن به سلامت افرادجامعه به حساب ميآيد و بدون ترديد شامل نهي شديد پيامبر اسلام (ص) درحديث معروف لا ضرر و لا ضرار في الاسلام كه قبلاً به آن اشاره شد ميشود.اسلام به سالمسازي، زينتبخشي و بهرهمندي از اشياي پاكيزه در محيطزندگي و حتي در عبادت اهميت بسيار دادهاست. به طوري كه خداوند متعال كره-ي زمين را با زينت ستارگان آراسته است:ما آسمان اين دنيا را به زيور ستارگان ) « انا زينا السماء الدنيا بزينة الكواكب ».( آراستيم)(قرآن كريم، صافات، 6و در آياتي ديگر بهرهمندي از زينتها و پاكيزگي را از فرامين الهي شمردهاست:يابني ءادم خذوا زينتكم عند كل مسجد و كلوا واشربوا و لا تسرفوا انه لا يحب »المسرفين قل من حرم زينة الله التي اخرج لعباده و الطيبات من الرزق قل هي للذين ءامنوا فياي فرزندان آدم زينت ) « الحيوة الدنيا خالصة يوم القيمة كذلك نفصل الايات لقوم يعلمونخود را به هنگام رفتن به مسجد با خود برداريد و (از نعمت هاي الهي) بخوريد وچه » : بياشاميد ولي اسراف نكنيد كه خداوند مسرفان را دوست نمي دارد بگوكسي زينت هاي الهي را كه بندگان خود آفريده و روزي هاي پاكيزه را حراماين ها در زندگي دنيا براي كساني است كه ايمان آورده اند » : بگو «!؟ كرده است(اگر چه ديگران نيز با آن ها مشاركت دارند ولي) در قيامت خالص (براياين گونه آيات (خود) را براي كساني كه آگاهند شرح مي «. مؤمنان) خواهد بود.( دهيم) (قرآن كريم، اعراف، 31 تا 3229 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388حميد فغفور مغربيپاكيزگي محيط اطراف ما به خصوص خانه و كاشانه و محل كار و زندگي ازجمله مسايل مهم در بهداشت محيط مي باشد كه اسلام اهميت ويژه اي به آن دادهاست و در بسياري از روايات سبب جلب روزي الهي تلقي شده است.خاكروبه را ) « و لا تؤوا التراب خلف الباب فانه مأوي الشيطان » : امام صادق فرمود.( پشت در خانه نريزيد كه ماواي شيطان است)(مجلسي، 1413 ق، ص 404لازم به يادآوري است كه شيطان يكي هم به معناي موجود زيانبخش و موذياست. احتمال دارد در اين گونه روايات مراد ميكروبها و ويروسها باشد كه درنظفوا » : محيطهاي آلوده به سرعت تكثيرشده و منتشر ميشود. امام علي(ع) فرمودتار عنكبوت را از خانههايتان ) « بيوتكم من حوك العنكبوت فإن تركه في البيت يورث الفقرپاك كنيد كه ترك اين كار فقر به دنبال خواهد داشت)(برقي، 1370 ق،ص 624 ).آلودهكردن محيط زيست و منابع خدادادي ميتواند اين نعمتهاي خدادادرا از دايره بهر هوري و ارزشمندي خارج سازد. از اين رو در اسلام فرامين زياديبر عدم آلودگي محيط وارد شده است. يكي از عوامل آلودهكننده نجاستهاهستند كه مؤمنان بايد از آن بپرهيزند.در روايات آمده است كه از نجسكردن محيط زندگي پرهيزكنيد مكانهاييچون اطراف مساجد، كنار رودخانهها، باغهاي ميوه و زيردرختان ميوه، جلو واطراف خانههاي مردم و گذرگاهها از جمله آنها مي باشد. امام علي(ع) يكي از آثارپاكيزگي را از بين رفتن غم و غصه دانسته و ميفرمايد:پاكيزه بودن لباس غم ) « النظيف من الثياب يذهب الهم و الحزن و هو طهور للصلاة ».( و غصه را از بين ميبرد و شرط درستي نماز است)(الكليني، 1388 ق، ص 2830 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388اصول اخلاقي محيط زيست از منظراسلاميكي از دلايل افسردگيها و مشكلات عصبي جوامع را ميتوان چنينآلودگي دانست. امام صادق(ع) زندگي را با عناصر آلوده حيات ناگوار ميداند وميفرمايد:« لا تطيب السكني الا بثلاث الهواء الطيب و الماء الغزير العذب و الارض الخوارة »(زندگي بدون احراز سه عامل (زيست محيطي و) حياتي گوارا نيست هواي پاكو تميز آب فراوان و گوارا و زمين حاصلخيز و قابل كشت و زرع)(ابن شيعه،1404 ق).10 - بهداشت محيط مسجديكي از مكانهاي عمومي كه بهداشت آن مورد توجه اسلام است مسجد مي-باشد. مسجد جايي است كه ظاهر و باطن فرد و هم اجتماع را آراسته و بدون.( آلودگي ميخواهد (پاك نژاد، 1361 ، ص 90ظاهر بدن: گاه بلافاصله پس از در ورودي برخي مساجد آيينهاي كه در خورشأن خانه خدا  مساجد  است و بر ستوني نصب شده (در مشاهد متبركه و مزارصلحا نيز هست) تا مسلماني كه وارد ميشود بدين طريق بتواند اگر موهايشژوليده است شانه بزند و يا اگر مشكلي در ظاهرش وجود داشت برطرف سازد وخلاصه با سر و وضعي آراسته وارد گردد به علاوه اينكه هنگام ورود برايجلوگيري از ايجاد تعفني كه امكان وجودش در ازدحام و جاهاي گرم بيشتر استعطر و گلاب ميپاشند. (بعضي اين مستحب را كه معطربودن و پاكيزهداشتن سر ووضع است خود رعايت ميكنند)..( قرآن كريم، اعراف، 31 )« خُذُواْ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ » : اينكه پروردگار فرمودمسلمان مترصد است هميشه لباس خوب و پاكيزهاي داشته به شكل و وضع خود31 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388حميد فغفور مغربيبياعتنا نباشد از حضرت امام حسن مجتبي (ع) كه بهترين جامهي خود را موقعنماز در بر ميكرد سبب اين كار را پرسيدند فرمود: خداوند جميل است و جمال وزيبايي را دوست دارد. به اين جهت خود را براي رفتن به پيشگاه الهي زينت مي-كنم خداوند امر فرموده كه با زينتهاي خود در مساجد حاضر شويد.11 - اصل توجه به بهداشت آبآب يكي از نعمتهاي بزرگ پروردگار است كه مايهي حيات تمامموجودات مي باشد.و هر چيز زندهاي را از ) « و جعلنا من الماء كل شيء حي » : قرآن فرموده است.( آب پديد آورديم)(قرآن كريم، انبياء، 3097 درصد حجم / آب نزديك به 72 درصد سطح كره زمين را پوشانده است. 21 درصد آبهاي زمين / آب كره زمين در اقيانوس ها و درياهاست. حدود 23شيرين است، كه حدود يك سوم اين مقدار قابل مصرف است. مابقي آب شيرينبه صورت برف و يخ در نواحي قطبي و يخچالهاي طبيعي وجود داشته و غيرقابلاستفاده است (حلم سرشت و دل پيشه، 1382 ، ص 45 ). با توجه به اهميت آب و محدود-بودن آن روشن است كه علاوه بر ضرورت استفاده بهينه از آب و اجتناب ازاسراف در مصرف آن بايسته است كه از آلودن آبها جلوگيري كرده و اينعنصر حياتي را از آلايندهها رها نماييم.آب هم زيستگاه موجوداتي است). ) « إن للماء أهل » : پيامبر فرمودند كهآلوده شدن آبهاي سطحي و زيرزميني توسط نشت نفت و ساير مواد،ضرورت تصفيه آبهاي داخل پالايشگاه و تصفيه پسابها همگي نكاتي مهمهستند.32 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388اصول اخلاقي محيط زيست از منظراسلاماسلام هيچ عذري را براي آلودهكردن آب نم يپذيرد حتي اگر در جهتولا تفسد » : مقابله با دشمن باشد. امام صادق(ع) خطاب به يكي از يارانش فرمودآب مردم را آلوده نكن). ) « علي القوم ما ءهمآلودگي آب ها منشأ بسياري از بيماريهاست، به طوريكه گاه گفته ميشودكه 80 % مشكلات بهداشتي و درماني مردم ناشي از مصرف آب آشاميدني آلوده.( است(دبيري، 1382 ، ص 1112 - اصل توجه به بهداشت هوايكي از عناصر ارزشمند و حياتي هواست. چيزي كه با استنشاق آن زندگيخود را تداوم مي بخشيم.همانطور كه قبلاً اشاره شد در سخني از امام صادق(ع)خوشي زندگي با حضور سه چيز ميسر است كه هواي پاك يكي از » : آمده است« اين سه به شمار ميرود99 درصد هوا از نيتروژن، / هوا، اقيانوسي است كه در آن تنفس مي كنيم. 9اكسيژن، بخار آب و گازهاي بي اثر تشكيل شده است. هوا، انسان، گياه و حيوانرا در برابر خطرات زيانبار تابش اشع ههاي خورشيد حفظ م يكند. فعاليت هايانساني 2 ميتواند موادي را وارد هوا كند كه بعضي از آن ها مشكلاتي را برايانسان ها، گياهان و حيوانات به وجود آورد(خبرگزاري جمهوري اسلامي، 1384 ). ازجمله مونواكسيدكربن كه منبع اصلي توليد آن وسايط نقليه موتوري است.مصرف بيش از حد سوختهاي فسيلي (مانند نفت، گاز و زغال سنگ)باعث آلودگي هوا شده كه اين خود بزرگترين خطر براي سلامتي انسان است. براساس برآورد سازمان جهاني بهداشت 3 آلودگي هوا در هر سال موجب مرگ سهميليون نفر مي شود. تأثير آلودگي هوا بر افراد مختلف متفاوت است. آسيب33 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388حميد فغفور مغربيپذيري برخي افراد در برابر آلودگي هوا بسيار بيشتر از سايرين است. كودكانكم سن و سال و سالمندان بيشتر از ديگران از آلودگي هوا آسيب مي بيند. برخيبيماري ها مانند آسم، بيماري قلبي و ريوي در مواقع آلودگي هوا تشديد م يشوند.آثار كوتاه مدت آلودگي هوا عبارتند از: حساسيت چشمها، بيني، حلق، بيماريهايدستگاه تنفسي، سردرد و تهوع. آلودگي هوا براي مدت كوتاه مي تواند بيماريمبتلايان به آسم و آمفيزم را تشديد كند. آثار دراز مدت آلودگي هوا م يتواندبيماري مزمن تنفسي، سرطان ريه، بيماري قلبي و حتي آسيب به مغز، اعصاب،كبد و كليهها را شامل شود. عقيمي ناشي از كاهش شمار اسپرم در مردان ازعوارض آلودگي هوا شناخته شده است. آلودگي هوا نه تنها در تشديد آسم نقشدارد بلكه بزرگ ترين عامل خطر در ايجاد اين بيماري محسوب م يشود. پزشكاناز جمله عوامل مؤثر در بروز جوش صورت را آلودگي هوا معرفي ميكنند. درتحقيقات انجام شده مشخص شده است آلودگي هوا در بروز چاقي نقش دارد وتأثير آن بر مرگ زودرس در نواحي آلودهي شهرها به اثبات رسيده است.آلاينده ها توان گياهان را براي مقابله با بيماري ها و حشرات كاهش مي دهند و دررشد آنها تأثير منفي ميگذارند.نهي رسول الله (ص) أن يلقي السم في بلاد » : امام علي (ع) فرمودندرسول خدا (ص) از ريختن سم در سرزمين مشركين نهي كرده - )« المشركين.( اند)(قرآن كريم، الكليني، 1388 ق، ص 28باران اسيدي، » كارشناسان معتقدند كه آلودگي هوا سه پيامد اصلي شاملرا در مقياس بينالمللي به دنبال « تخريب لايه ي ازن و گرم شدن كرهي زمين.( داشته است(پورخباز، 138134 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388اصول اخلاقي محيط زيست از منظراسلام13 - اصل رعايت بهداشت صوتييكي از مشكلات زندگي شهري كه متأسفانه زندگي پر از آرامش و به دوراز سرو صداي برخي از روستاها را نيز اخيراً به تدريج تحت تأثير قرارداده است،موضوع آلودگي هاي صوتي است.سر و صداي محيط اطراف در دراز مدت منجر به ايجاد ضايعاتي در انسانميشود كه در برخي موارد آثار آ نها به صورت خستگي، خواب آلودگي و.( حملات عصبي بروز مي نمايد(ماهنامه دانستني هاي هواي پاك، شماره 153 ، ص 432برخي از آثار آلودگي صوتي در انسان عبارتند از: دست رفتن قدرت شنواييو يا كم شدن آن، حساسيت عصبي، گرفتگي عضلاني، شوك عصبي، تحريكپذيري شديد، خستگي روحي و جسمي، ماليخوليا، سرگيجه، ترس و اضطراب،آلرژي، از دست دادن تعادل بدن، ضعف قوهي بينايي، ضعف نيروي جسمي،امراض قلبي، يبوست، سوء هاضمه، ورم معده و تمايل به خودكشي و قتل(ماهنامه.( دانستني هاي هواي پاك، شماره 153 ، ص 432-14 اصل رعايت بهداشت زميناندكي بيش از يك چهارم كره زمين را خشكي تشكيل م يدهد و كمتر ازيك سوم خشكي هاي روي زمين براي دامها، محصولات كشاورزي و زندگيانسان مفيد مي باشد. بقيهي سطح خشكيها را نواحي سرد قطبي، كويرهاي خشك.( و سوزان و كوهستان هاي سنگي تشكيل مي دهند.(روشني، 1381 ، ص 59خاك لايه بسيار نازكي از كرهي زمين را تشكيل مي دهد. وجود و تغذيهموجودات زنده به آن وابسته است. غير از قطبين كه در زير يخ ها مدفون هستند35 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388حميد فغفور مغربييك و نيم ميليارد هكتار زمين موجود است، كه يازده درصد آن در دست.( كشاورزي است و مابقي آن غير قابل كشت ميباشد.(روشني، 1381در روايات انسان ها در برابر سرزمين هايي كه در آن زندگي مي كنند نيزمسؤول شناخته شدهاند:شما در مورد زمين ها و ... نيز مسؤول ) «... فإنكم مسئولون حتي عن البقاع و »هستيد)(نهج البلاغه).اما امروزه شاهد آن هستيم كه چگونه خاك هاي مرغوب تبديل بهساختمان ها و مراكز صنعتي و يا آلوده به انواع مواد شيميايي و سمي مي شوند وعرصهي حيات را براي انسان ها، و موجودات ديگر تنگ مي كند. امروزه شايد بهدليل حمل و نقل زياد نفت و مشتقات آن امكان آلودگي آب و خاك زياد است.اين آلودگي ممكن است تصادفي بوده و يا عملاً آلايندههايي مانند فاضلابپالايشگاههاي نفت به خاك افزوده شده و يا بر روي آن تخليه شود. آلودگيخاك با مواد نفتي اهميت به سزايي داشته و مقدار كم آن ميتواند طعم و بويآب مشروب را نامناسب سازد. اگر در نقطهاي مقداري مواد نفتي بر روي خاكريزش كرده باشد لازم است از پخش و گسترش آن جلوگيري نموده و اجازهندهيم سطح بيشتري را آلوده كند زيرا در صورت نفوذ در خاك و آلوده ساختناعماق آن، امكان بهسازي و رفع آلودگي از خاك دشوارتر گشته و از سوي ديگركمبود اكسيژن در اعماق خاك فعاليت ميكروارگانيسمها و موجودات زندهي.( ضروري را محدود سازد(حلم سرشت و دل پيشه، 1382 ، ص 4736 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388اصول اخلاقي محيط زيست از منظراسلام15 - بهداشت زباله و مواد زايدموضوع دفع فضولات هنگامي مورد توجه واقع ميشود كه انسان به صورتاجتماعات به هم پيوسته و در يك مكان زندگي مشترك خويش را آغاز نمود اينامر به ويژه بعد از چادر نشيني و ايجاد شهرها ضروري شد. تاريخ اسلام گواه آناست كه در دوره پيامبر (ص) و امام علي (ع) گروهي مسؤول جمع آوريزبالهها و خروج آن از شهرها بودهاند(يعقوبي) اسلام دستوراتي در مورد توجه بهنظافت خانهها و جمعآوري خاكروبهها داده است. بر طبق آيات قرآن هر يك ازنعمتهاي خداداد داراي مقدار معين است و در استفاده از آنها حدي وجود داردكه نبايستي از آن حد فراتر رفت دنياي امروز كه پي به اين حقيقت برده سختبه اين موضوع توجهكرده و در اين زمينه با فنون خاصي از زبالهها بهترين كودهارا ميسازند و يا از مواد موجود در آن (مثل كاغذ، فلزات و شيشه) ماده خام اوليهبراي تهيه كاغذ، شيشه و فلزات مختلف به دست ميآورد و يا حتي از فاضلابهاپس از تصفيهكردن، آب قابل استفاده براي مصارف كشاورزي و غيره تهيه مي -كند.بازيافت به معني قابل مصرفكردن مجدد مواد و يا استخراج يك يا چند مادهقابل مصرف از زباله به وسيله فرآيندهاي ساده يا پيچيده است.انسان با عمل به بازيافت سعي بر آن دارد تامواد زايد يك چرخه را قابلمصرف مجدد ساخته و با اين عمل علاوه بر صرفهجويي اقتصادي، به امر پاكسازيو حفاظت از منابع و محيط زيست كمك نمايد. اهميت دفع بهداشتي زبالههاهنگامي بر همگان روشن خواهد شد كه خطرات ناشي از زبالهها به خوبي شناختهشود. زبالهها نه تنها موجب شيو ع بيماريها و زشتي طبيعت ميشوند، بلكه مي -توانند با آلودهكردن آب و خاك و هوا خسارتهاي زيست محيطي فراواني را به37 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388حميد فغفور مغربيبار آورند. به همان اندازه كه زبالهها متنوعاند خطرهاي ناشي از مواد تشكيل دهندهآنها نيز ميتواند متفاوت باشد.عدم بازيافت مواد مفيد موجود در زبالهها با توجه به حجم بسيار زياد زباله،نوعي كفران نعمت و اسراف ميباشد به ويژه بر مبناي تكاليف و وظايف الهيمتناسب با توانايي انسانها ميباشد بر اين اساس و با توجه به اينكه در سايهپيشرفت علم و تكنولوژي، امكان بهرهبرداري از مواد موجود در زبالهها امكانپذير گرديده، و با توجه به حجم بسيار زياد زبالهها و جنبه اسلامي جلوگيري ازاسراف و كفران نعمت ضرورت ايجاد سيستمهاي بازيافت بيش از پيش روشنميگردد.در مراكز صنعتي به ويژه پالايشگاهها ضروري است تا واحدي جهت تصفيهو باز يافت آبهاي آلوده به منظور استفادهي مجدد آن در برجهاي خنككنندهكه مستقيماً سبب كاهش ميزان آب مصرفي خواهد شد احداث شود تا موارد زيررا بازيافت نمايد:- آبهاي آلوده به مواد نفتي عمليات پالايش- آب بارندگي- فاضلاب هاي بهداشتيپس ازعمليات تصفيه پساب مواد زير جدا سازي ميشود:آب، روغن يا مواد نفتي هيدروكربني، لجن شامل مواد زايد و جامد و... تا ازموارد تصفيه شده استفاده بهينه شود.38 / فصلنامه اخلاق پزشكي سال سوم، شماره هشتم، تابستان 1388اصول اخلاقي محيط زيست از منظراسلام16 - اصل توسعهي فضاي سبزدرخت و درختكاري، سبزه و سر سبزي واژههايي هستند كه همواره ازابتداي آفرينش انسان در مفاهيم ديني مطرح بوده اند. و با غهاي بهشت به عنوانپاداش و زيستگاه آغازين و واپسين او در تكوين الهي رقم خورده است. از اينرو بشر انس خاصي با طبيعت دارد، دنيا نيز كه زيستگاه موقت انسان است، باز ازدرخت و سبزه دور نبوده و كشاورزي اولين صنعتي است كه خداوند پس ازهبوط انسان به زمين به وي ياد داده است تا به آباداني زمين بپردازد. و در حقيقتنماد آباداني زمين، مراتع، جنگ لها، باغ ها و مزارعي است كه به وجود آمده است.هو » : خداوند متعال به انسان ماموريت داده است كه به آباداني زمين بپردازداوست كه شما را از زمين آفريد و آبادي آن را ) « أنشأكم من الارض و استعمركم فيها.( به شما واگذاشت)(قرآن كريم، هود، 6117 - اجراي پيمانهاي ز<