١
بسمه تعالی
ردپاي آب
)
آب سبز، آبی و خاکستري
(
از مرحله تولید تا مصرف
و
شاخصی از تأثیر الگوي مصرف ملل
′′
مجموعه
گزارشات
پژوهشی
شماره
50
یونسکو
-
2011
′′
ترجمه و گردآوري
:
افسون اژدري
-
کارشناس فناوري محیط زیست
چکیده
منابع
آبی
هر
کشور
در
سه
بخش
کشاورزي،
صنعت
و
شرب
مصرف
می شود
.
اما
این
میزان
مصرف
منابع
داخلی،
بیانگر
کل
نیاز
آبی
یک
ملت
در
رابطه
با
الگوي
مصرفی
آنها
نیست
.
واقعیت
اینست
که
با
واردات
و
صادرات
بین الملی
کالاها،
مبادلات
آب
به
فرم
مجازي
صورت
می گیرد
.
لذا
نیاز
به
شاخصی
داریم
تا
بتوان
بر
مبناي
الگوي
مصرفی
مردم،
نیاز
واقعی
هر
کشور
را
به
منابع
آبی
محاسبه
نمود
.
بدین
منظور
"
مفهوم
رد
پاي
آب
"
یا
"
میزان
آب
مصرفی
پایه
"
در
سال
2002
معرفی
گردید
که
تحت
تأثیر
اقلیم
هر
منطقه،
میزان
تولیدات
و
واردات
کالا
در
(
Water Footprint
)
هر
کشور،
الگوي
مصرفی
مردم،
عملیات
کشاورزي
و
راندمان
کاربرد
آب
در
هر
کشور
متغیر
است
.
محصولات
مختلف
کشاورزي،
دامی
و
صنعتی
به
عنوان
شاخصی
از
حج
م
آب
مورد
نیاز
در
ارتباط
با
مصرف
کشور،
می
تواند
در
اخذ
WF
برآ
ورد
تصمیمات
مهم
در
راستاي
جبران
کمبود
منابع
آبی،
تعیین
سهم
آب
آبی
و
آب
سبز
در
تولید
محصولات
کشاورزي،
تغییر
در
الگوي
کشت،
تغییر
حجم
صادرات
و
واردات
محصولات
با
توجه
به
میزان
مبادله
آب
مجازي
و
حفظ
ذخایر
آبی
با
واردات
محصولات
آب
بر
و
عنایت
به
موضوع
خودکفایی
کشور
موثر
واقع
گردد
.

شاخص ردپاي آب
)
معرفی و تعریف
(
ردپاي آب شاخصی است براي نشان دادن حجمی از آبی که به طور
مستقیم یا غیر مستقیم براي تولید کالا و یا ارائه هرگونه
خدمات به مصرف می رسد
.
این عدد شامل مجموع آب مصرف شده در طی فرآیندهاي زنجیره تولید
2
یک محصول خواهد
بود
.
همچنین مقدار این شاخص در مقیاس فردي
1
یا اجتماعی
2
برابر با کل مقدار آبی است که آن فرد بهطور مستقی
م یا غیر
مستقیم و از طریق مصارف گوناگون صرف می کند
.
لازم به ذکر است که این شاخص در حالت اول به صورت مترمکعب
حد از محصول و در حالت دوم به صورت متر مکعب در سال به ازاي فرد یا اجتماع مورد نظر بیان و ارائه می شود
براي هر وا
.
مصارف غیرمستقیم آب، شامل حجم آبی اس
ت که براي تولید یک محصول یا ارائه خدمات براي م
صارف یک فرد یا اجتماع،
به مصرف
می
رسد
.
ردپاي آب براي یک فعالیت تجاري و یا اقتصادي نیز شامل آبی است که به طور مستقیم در فرآیند تولید
آن مورد استفاده قرار می گیرد، بعلاوه آبی که به طور غیر مستقیم و در طول زنجیره
تأمین مواد اولیه مورد نیاز آن به مصرف
1
-
Individual water fo
otprint
2
-
National water footprint
٢
میرسد
.
اما در تمامی موارد فوق مصارف آب به طور کلی در قالب حجم آبی است که طی فرآیند مورد نظر، تحلیل رفته
3
و یا
آلوده
4
م یگردد و یا به عبارت
دیگر از دسترس خارج
می
گردد
.
در صورتی که این شاخص به صورت مقدار آب به ازاي واحد
ول در بخش صنایع و یا خدمات مورد نیاز باشد، برخلاف بخش کشاورزي که میزان آب مورد نیاز در ازاي واحد وزن
محص
وان معیار قرار گرفته در این بخش مقدار آب مورد نیاز براي تولید واحد ارزش افزوده در صنعت مورد نظر ملاك
محصول به عن
خواهد بود
.
تاریخچه
مفهوم ردپاي آب به
عنوان شاخصی از کمیت، زمان و مکان مصرف آب شیرین، در سال
2002
توسط هاکسترا
ارائه گردید
.
این مفهوم پس از انجام اصلاحاتی در روش هاي برآورد و محاسبه، در مجموعه اي از انتشارات مؤسسه
IHE
یونسکو به عنوان یک شاخص قابل اتکا معرفی شد
.
همچنین در سال
2004
، گزارشی از
سوي همان مؤسسه،
پیرامون مفاهیم و روش هاي محاسبه این شاخص در سطوح مختلف به همراه اعداد و ارقام محاسبه شده آن براي
کشورهاي مختلف منتشر گردید
.
از سوي دیگر همکاري بین مؤسسات راهبر جهانی در این زمینه، منتهی به تاسیس
شبکه ردپاي آب، در سال
2008
شده است که هدف آن
هماهنگ کردن تلاش ها براي توسعه بیشتر و انتشار دانش
در مورد مفاهیم، روش ها و ابزارهاي مرتبط با این شاخص است
.
توسعه این شاخص را می توان، در سیر تحولات
مدیریت منابع آب، به پارادایم جدید مدیریت منابع آب و محدوده زمانی تحولاتی که پس از اهمیت یافتن روابط
میان آب
و غذا، صورت گرفت، نسبت داد
.
پیش از مفهوم ردپاي آب نیز ،
مفاهیمی از قبیل آب مجازي به دنبال
پررنگ ساختن ارتباط میان الگوي غذایی افراد یک جامعه و میزان آب مصرفی آن ها و در اویل دهه
0991
شکل
گرفتند
.
آب مجازي، تنها مفهومی بود که بیان کننده محتواي آب
)
عمدتاً مح
صولات کشاورزي
(
بوده و ابعادي از
قبیل زمان و مکان و نحوه مصرف این آب را شامل نمی شد،
اما ردپاي آب مفهومی مشابه و گسترده تر از
آب مجازي است
، چرا که این مفهوم ابعاد مکانی و زمانی را به مفهوم آب مجازي می افزاید، بنابراین ارتب
اطی
میان فرموله کردن سیاست گذار
ي
ها
و ارزیاب
ی اثرات آن به حساب می آید
.
در واقع مفهوم ردپاي آب در مقیاس
یک محصول همان مفهوم آب مجازي را تداعی می کند اما در مقیاس هاي بزرگتر، از آب مجازي به عنوان ابزاري
براي محاسبه استفاده می کند
.
شاخص ردپاي آب در قیاس با شاخصی تحت عنوان ردپاي اکولوژیک که د
ر نیمه دوم دهه
0991
مطرح گردید ،
توسعه یافت
.
این شاخص تعیین کننده مقدار زمین اکولوژیک مورد نیاز براي تأمین مایحتاج افراد ساکن در یک
3
-
Consumed
4
-
Polluted