بررسی موانع موجود در راه توسعه کشور ایران/ سهراب ضیاء
سهراب ضیاء
فهرست مطالب
عنوان
فصل اول: کلیات پژوهش
1-1 مقدمه
1-2 بیان مسئله
1-3 ضرورت و اهمیت تحقیق
1-3-1 اهمیت علمی (نظری) موضوع تحقیق
1-3-2 اهمیت کاربردی موضوع تحقیق
1-4 اهداف پژوهش
1-4-1 اهداف اصلی
1-4-2 اهداف فرعی
1-5 فرضیه های پژوهش
1-6 تعریف اصطلاحات و مفاهیم
1-6-1 توسعه
1-6-2 رشد خود پایدار
1-6-3 نوین سازی
1-6-4 وابستگی
1-6-5 توسعه اقتصادی
1-6-6 خرافات
فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه پژوهش
2-1 مقدمه
2-2 سابقه و پیشینه ی تحقیق
2-2-1 مطالعات انجام گرفته در خارج از کشور
2-2-2 مطالعات انجام گرفته در داخل كشور
2-2-3 بررسی مطالعات انجام شده
2-2-4 نتيجه گيري مطالعات انجام شده در خارج و داخل
فصل سوم: روش و اجرای پژوهش
3-1 روش تحقیق
3-2 جامعه آماری
3-3 ابزارهای پژوهش
3-4 روش اجرا
فصل چهارم: یافته های پژوهش
4-1 یافته های پژوهش
- توسعه به مثابه یک وضعیت
- توسعه به مثابه يك فرآيند
- تولید به معنای دگرگونی ساختاری
- توسعه به مثابه نوسازی
- تولید به مثابه حرکت در مسیر نیروهای تولیدی
شکل 4-2: انواع برداشت ها از مفهوم توسعه
شکل 4-3: سیر تطوری معنای توسعه
4-4 توسعه اقتصادی (موانع توسعه اقتصادی)
4-5 موانع توسعه فرهنگی
4-6 موانع توسعه سیاسی
4-7 خرافات مانعی در راه توسعه
چند نمونه از خرافات
منشأ خرافات
علل شیوع خرافات
اقسام خرافات
4-8 نتایج پژوهش
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1 بحث در مورد یافته های پژوهش
5-2 محدودیت های پژوهش
5-3 پیشنهادات
5-3-1 پیشنهادات به پژوهشگران آینده
5-3-2 پیشنهادات به مدیران و مسئولان
پیوست
منابع و مأخذ
چکیده
هدف از انجام این تحقیق یا پژوهش شناخت موانع توسعه کشور ایران است و دادن راه حل های مؤثر برای رفع مشکلات بر سر راه توسعه کشور ایران است.
با توجه به اینکه این پژوهش اسنادی و کتابخانه ای می باشد پس روش تحقیقی مورد استفاده اسنادی و کتابخانه ای است و جامعه ی آماری ما ایران است.
اکثر تحقیقات پژوهشگران ما روی جنبه های اقتصادی توسعه بوده که آن را رشد اقتصادی می گویند نه توسعه که این یک مشکل در راه شناخت خود توسعه است پس در اصل ما در تعریف توسعه هنوز مشکل داریم و آن را با رشد اقتصادی اشتباه می گیریم و در نتیجه برنامه ریزی های خود را بر پایه ی سرمایه گذاری ها اقتصادی بنا می نهیم بدور از اینکه بر دیگر جنبه های توسعه تأکید فهیم و تا با این مشکل مبارزه نکنیم به توسعه ای پایدار و همه جانبه نخواهیم دست یافت.
پس باید توسعه و موانع آن را در تمام سطوح از جمله سطوح فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی- مذهبی و... جستجو کرد.
كليد واژه:
توسعه اجتماعي، توسعه فرهنگي، توسعه سياسي، توسعه اقتصادي، خرافات
فصل اوّل
کلیات پژوهش
1-1 مقدمه
بی گمان به عنوان یک ایرانی آگاه به دارائی ها و ثروت های خدادادی سرزمین خویش بارها و بارها از خود پرسیده ایم که چرا با وجود این همه سرمایه های غنی از چنین جایگاهی در عرصه اقتصادی جهانی برخورداریم و مهمتر آنکه چگونه می شود که کشورهایی با منابع و ثروت های به مراتب کمتر جایگاهی بهتر و روشن تر از ما در رقابت های اقتصادی در سطح جهانی دارند.
اما کشور ما با وجود دریایی از ثروت های رو و زیر زمینی و با وجود موقعیت برتر ژئوپولیتکی و جاذبه های بسیار توریستی و میراث های به جای مانده از روزگاران باستان در زیر پنجه های فقر اسیریم؟
این در حالی است که ضریب هوشی این ملت از گذشته تا کنون زبانزد همگان بوده است بایستی این واپس ماندگی را در کدام عوامل باید جستجو کرد؟ مدیریت: شک نیست یکی از مهم ترین دلایل عقب ماندگی تاریخی خود را باید در سوء مدیریت ها جستجو کنیم عنصر گمشده تاریخی ما.
با توجه به وضعیت شاخص کیفیت زندگی در ایران که در بین 190 کشور جهان در رتبه ششم از آخر می باشد و آمارهای فاجعه آمیز موجود در زمینه ی مسائل فرهنگی، محیط زیست، اقتصادی، حوادث، علمی آموزشی، فرار مغزها، فرار نخبگان، فرار سرمایه، اعتیاد، جرم و جنایت، طلاق و صدها آمار دیگر که از معتبرترین منابع موجود در ایران تهیه شده است و با وجود نیت خیرخواهانه و همه تلاش ها برای آبادانی کشور آمارها گویای حقیقت تلخ عقب ماندگی فزاینده ایران می باشد و ثابت می کند که نه تنها کشور در مسیر توسعه نمی باشد بلکه هر روز عقب مانده تر از کشورهای دیگر می گردد.
مهم ترین عامل داخل در وضعیت فعلی کشور ما نداشتن قدرت تفکر منسجم و علم سازمان یافته است.
تمام مسائل جامعه ی ما- بالاخص عوامل داخلی- به نظر می رسد از اینجا سرچشمه بگیرند که ما در تشخصی مسائل و یافتن راه حل مناسب نقص داریم، یعنی: یک سیستم تفکر سازمان یافته، در بالاترین حد توانائی تفکر و آزاد از قید و بندهای «کاستی» و ارزش ها و هنجارهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، مذهبی غیرمستدل نداریم، که بتواند مسائل را با عمق تفکر کافی، به طور واقع بینانه و دور از تعصبات بررسی کند. گر چه رهبری مذهبی و رئیس جمهور وقت برای این مسئله اهمیت زیادی قائلند، اما با وصف این، هنوز این نیاز در مسئولین و جامعه به اندازه ی کافی ادراک نشده است.
1-2 بیان مسئله
بررسی موانع موجود در راه توسعه کشور ایران
موانع موجود (فرهنگی، اقتصادی، مدیریت، سیاسی، اجتماعی و...)
1-3 ضرورت و اهمیت تحقیق
1-3-1 اهمیت علمی (نظری) موضوع تحقیق:
در بعد نظری شناخت نسبت به علل و عوامل بازدارنده ی توسعه حائز اهمیت جدی است. توسعه اکنون در سطح جهانی به عنوان شرط بقاء جامعه در تعاملات خود با دیگر جوامع مطرح است پس لازم است به طور دقیق و علمی در حوزه های گوناگون نظام اجتماعی موانع موجود بر سر راه شکوفایی و رشد تحلیل و بررسی بشوند. اهمیت نظری این موضوع به دلیل توجه به بررسی عوامل زیر است:
1) شناسایی عوامل ساختاری محدود کننده توسعه
2) شناسایی اختلالات هر یک از نظام اجتماعی و آثار آن بر توسعه
3) بررسی رابطه مرکز- پیرامون و تأثیر آن بر توسعه نیافتگی
1-3-2 اهمیت کاربردی موضوع تحقیق:
مطالعه موانع توسعه در حوزه های چهارگانه نظام اجتماعی می تواند برنامه ریزان کشور را با تحلیل عمیق و علمی علل و موانع موجود بر سر راه توسعه آشنا سازد تا آنها با طراحی برنامه های مدون توسعه در سطح کلان راه را به سوی توسعه پایدار کشور همراه سازند.
برای طراحی برنامه های صحیح توسعه در کشور، تولید و اشاعه و کاربست ایده ها و داده های علمی درباره سه پرسش اصلی زیر ضروری است.
- وضعیت موجود کشور چگونه است و چرا؟ (هستی شناسی)
- وضعیت مطلوب چگونه باید باشد و چرا؟ (هدف شناسی)
- راهبرد علمی و اجرایی لازم برای رسیدن به وضعیت مطلوب (امکان شناسی)
طراحی و برنامه ریزی توسعه در سطح کلان می تواند از سویی در جهت توسعه اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی کشور راهگشا باشد و از سوی دیگر با نقد برنامه های توسعه علمی کشور و تحلیل و تبیین ناکارآمد های آن راه را برای پرورش استعدادهای خلاق دانش آموزان، دانشجویان و پرورش متخصصان کارآمد و دانشمندان آمیزه هموار سازند.
1-4 اهداف پژوهش
این مطالعه در صدد است با تأکید سیستمی از یک سو موانع توسعه در راه حوزه های سیاست، اجتماع، فرهنگ و اقتصاد شناسایی کند.
بدین جهت با در نظر گرفتن ابعاد توسعه (توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی) و تعیین شاخص برای هر یک، آثار آنها را بر توسعه بررسی می کنیم.
1-4-1 اهداف اصلی
شناخت موانع موجود در راه رسیدن به توسعه ی پایدار و در درجه ی اول رسیدن به یک تعریف جامع از توسعه.
1-4-2 اهداف فرعی
شناخت راه حل های مناسب برای از میان برداشتن موانع در راه توسعه پایدار
1-5 فرضیه های پژوهش
1) مهم ترین عامل داخلی در وضعیت فعلی کشور ما نداشتن قدرت تفکر منسجم و علم سازمان یافته است.
2) سوء مدیریت از مهم ترین دلایل عقب ماندگی کشور ما است.
3) فساد اقتصادی مانعی در راه توسعه ی کشور ایران است.
4) مقاومت سنت در مقابل نوگرایی از موانع توسعه به شمار می آید.
5) خرافات می تواند یکی از موانع موجود در راه توسعه به شمار آید.
6) آیا برنامه ریزی جهت توسعه کشور کاملاً هدفمند صورت می گیرد؟
1-6 تعریف اصطلاحات و مفاهیم
1-6-1 توسعه: به لحاظ تاریخی، اصطلاح توسعه برای اولین بار در حدود چهارصد سال پیش از زبان فرانسه وارد واژگان انگلیسی شد. معنای لغوی آن اساساً با کلمات و اصطلاحاتی چون شکفتن، باز شدن، در حال فعالیت بودن، عبور از وضعیتی ساکن و ابتدایی، تحول یافتن و رشد برای رسیدن به وضعیتی کامل تر، بهینه تر، بالغ تر توضیح داده شده است. (Auroi; 1992:231-222)
توسعه همچنین متضمن نوعی تغییر مطلوب پنداشته شده و از آن گاه برای توصیف وضعیت یک جامعه مطلوب، گاه برای اشاره به یک فرآیند دگرگونی اجتماعی و بعضاً برای مدنظر قرار دادن تلاش های آگاهانه در جهت بهبود سازمان جامعه استفاده شده است. (Allen& Thomas; 2000: 29)
به طور كلي مي توان گفت مفهوم توسعه متضمن نوعي دگرگوني و تغيير در حوزه هاي خاص يا متفاوت زندگي است كه در جهت بهبود شرايط عمومي موجود سوگيري مي شود. علاوه بر اين بايد متذكر شد كه توسعه گاه اشاره به تغييرات مطلوب در يك كشور، گاه براي رشد شخصيت فردي، گاه براي پيشرفت در قلمروهايي ويژه مانند تكنولوژي و زماني براي گسترش روابط مثلاً ميان دو كشور به كار رفته است و آنچنان كه گفته مي شود، توسعه هم معنا با «تغيير مطلوب»[1] تلقي مي شود. (Allen& Thomas;2000:23)
هر چه دامنه نيازها، آرزوها و مطلوبات آدميان در طي دهه ها و سده ها رو به گسترش شدن دارد، اما رسيدن به يك زندگي توأم با آرامش، رفاه و سرخوردگي همواره در فهرست آمال انسان ها جاي داشته است. توسعه در كلي ترين برداشت، اشاره به شيوه اي از زيستن دارد كه در آن قابليت هاي انساني فرصت محقق شدن دارند و آنچه را بنابر معيارهاي نسبتاً مشخص و معين و جهانشمول مي توان «رندگي سعادتمندانه» تعريفش نمود، به منصه ي ظهور مي رساند.
1-6-2 رشد خودپايدار:
مرحله اي از رشد است كه پس از آنكه جوامع به آن مي رسند از آن پس رشدشان برگشت ناپذير خواهد شد و فقط رو به جلو حركت مي كنند. كند و تند مي شوند اما ديگر به نقطه قبل از تولد يافتگي خود برنمي گردند. اين هنگامي است كه توسعه به انسانها وصل مي شود و نگرش آنها توسعه محور مي شود.
1-6-3 نوين سازي:
يعني استقرار شيوه ي توليد سرمايه داري و نهادهاي جديد و كارآمد سياسي و فرهنگي، يعني جاري ساختن قوانين و فرامين يك حكومت واحد مركزي در تمام مناطق و در مورد تمام طبقات ساكن يك سرزمين.
1-6-4 وابستگي:
عبارت است از نوع رابطه ي جامعه ي توسعه نيافته با جوامع ديگر كه ناگزير بواسطه ي نيروي متكامل جامعه ي پيشرفته شكل گرفته به نحوي كه اين رابطه نيز ماهيتي پويا دارد.
1-5-6 توسعه اقتصادي:
حالتی است که در آن یک جامعه از پیشرفته ترین تکنولوژی در فعالیت های اقتصادی خود بهره می جوید. مقصود از پیشرفته ترین تکنولوژی چهار عامل تولید، دانش و علوم، نیروی انسانی ماهر و سازمان تولید می باشد.
1-6-6 خرافات:
خرافات عقاید و باورهای عامه مردم است که ریشه دیرینه دارد.
بعضی از معتقدات و آداب و رسوم همگانی مانند اعتقاد به نظر زدن یا اثر طلسم ها در بیشتر دوره های تاریخی و در اکثر نقاط جهان وجود داشته و دارد. پاره ای خرافات هم ممکن است مختص یک کشور، منطقه یا دهکده و یا حتی گروه و خانواده خاصی باشد.
فصل دوّم
مباني نظري و پيشينه پژوهش
2-1 مقدمه
کارها و پژوهش های انجام شده در مورد توسعه بسیار بیشتر و زیادتر از آن است که بتوان هم آنها را در این تحقیق گنجاند اما متأسفانه تمامی محققان ما تک بعدی بوده و بر یک یا دو جنبه از موانع توسعه بیشتر کار نکرده اند و اکثراً بر موانع توسعه اقتصادی تأکید داشته اند و از موانع دیگر اجتناب کرده اند.
2-2 سابقه و پیشینه ی تحقیق
2-2-1 مطالعات انجام گرفته در خارج از کشور
* مقالیه ی سیمور مارتین لیپست[2]، عالم سیاسی آمریکایی است که تحت عنون پیش شرط های اجتماعی دموکراسی در ASR به چاپ رسیده است (Lipset; 1994).
در این مقاله او فرایند توسعه در کشورهای مختلف را در رابطه با ظهور طبقات جدید اجتماعی و به طور کلی نوع ساختار طبقاتی آنها مدنظر قرار می دهد، او از دریچه ی دموکراسی به توسعه نگریسته است.
* کتاب «موج سوم دموکراسی» اثر ساموئل هانتینگتون است (هانتینگتون، 1281) نویسنده در آن می کوشد جریان های گسترده تحول آفرین را در محدوده های زمانی نیمه دوم قرن 19 تا اواخر قرن 20 مشخص سازد و عوامل مؤثر بر پیدایی و دوام رژیم های دموکراتیک را در ارتباط با متغیرهایی همچون نقش آنها در ایجاد توسعه و کارآمدی آنها در این زمینه مورد بررسی قرار دهد. این کتاب بیشتر رابطه سیاست دموکراتیک (و نه سیاست به طور اعم) را با مسأله رشد و کارآمدی اقتصادی مدنظر قرار داده.
* آدرینال لفت ویچ «دولت های توسعه گرا» (Leftwich; 2000).
به نحو مبسوط تری رابطه سیاست و توسعه را مورد بررسی قرار می دهد و با ارجاع به موارد عینی در سراسر جهان می کوشد به تبیین ویژگی های دولتهای توسعه گرا بپردازد.
*گزارش تحقيقي منتشر شده در نشريه «توسعه و تحول» در سال 2003 تحت عنوان «گفتمان هاي بحران و نظم و ترتيبات تكنولوژي در دولت هاي ضعيف» (Jansen; 2003) نويسنده به تشريح تأثيرات توسعه نيافتگي بر پايداري دولت هاي ضعيف مي پردازد و رابطة ميان دگرگوني تكنولوژيك در ساختار اقتصادي را با تغييرات سياسي در چهارچوب دولتهاي جهان در حال توسعه مورد بررسي قرار مي دهد.
*پايان نامه دكتري غلامعلي چگينزاده تحت عنوان «دولت و توسعه» مطالعه اي نظري با تأكيد بر ايران (Chegnizadeh; 1992) كه در سال 1992 در دانشگاه لينز دفاع شده است.
به ارائه شرح مفصلي از رهيافت هاي نوسازي و وابستگي مي پردازد و سپس نقش دولت در فرايند توسعه را مدنظر قرار مي دهد.
2-2-2 مطالعات انجام شده در داخل كشور
تحقيقات انجام گرفته در داخل كشور، غالباً در قالب پايان نامه هاي مقطع تحصيلات تكميلي به انجام رسيده است. كتاب هاي مرتبط با موضوع توسعه كه توسط مؤلفين داخلي به رشته تحرير در آمده نيز يا حالت ترجمه اي دارند و يا به قصد جمع آوري مجموعه اي منسجم از آراء انديشمندان مختلف درباره توسعه شكل يافته اند. (براي نمونه ر. ك: ازكيا، 1381)
برخي ديگر نيز كوشيده اند تا رابطه توسعه و مقولات ديگر را مدنظر قرار دهند (سريع القلم، 1374) و يا شرايط خاص ايران را در ارتباط با توسعه مورد نظر مورد تحليل قرار دهند. (عظيمي؛ 1371)
* كتاب «جامعه سياسي، جامعه مدني و توسعه ملي» از هوشنگ امير احمدي به رابطه وضعيت سه مقوله توسعه، دولت و جامعه مدني مي پردازد و ارتباطي وثيق با حوزه كاري رساله حاضر دارد (امير احمدي؛ 1381)
* پايان نامه كارشناسي ارشد تحت عنوان «رژيم هاي اقتدارگرايي بوروكراتيك و تحول اجتماعي اقتصادي» با بيان اينكه از جمله تئوري هايي كه در مورد توسعه در جهان رو به توسعه ارائه شده، تئوري دولت اقتدرگراي بوروكراتيك است به تشريح اين نظريه مي پردازد و دولت پهلوي اول را نمونه اي از اين گونه دولت ها به شمار مي آورد (نوذري؛ 1378)
2-2-3 بررسي مطالعات انجام شده
اصولاً مطالعات عنوان شده بيشتر ناظر به واقعيات فرآيند توسعه و نه رهيافت هاي نظري به مسئله توسعه بوده اند.
2-2-4 نتيجه گيري مطالعات انجام شده در خارج و داخل
اگر چه تحقيقات متعدد در باب توسعه و توسعه نيافتگي ادبيات وسيعي را شكل مي بخشيده است كه در درون آن مي توان وجه نظرات و رهيافت هاي نظري متفاوتي را سراغ گرفت، اما همچنان انديشيدن و تأمل پيرامون معضل توسعه نيافتگي از اهميت برخوردار است.
فصل سوّم
روش و اجراي پژوهش
3-1 روش تحقيق:
نوع مطالعه ما در اين تحقيق در جهت اثبات يا رد فرضيه هاي مطرح شده در قسمت فرضيات از گونه اسنادي است.
اين سنخ مطالعه مبتني بر كتب و اسناد و مدارك گوناگوني است كه در هنگام انجام تحقيق فراهم گرديده اند. به همين سبب گفته مي شود مطالعات اسنادي در زمره روش ها يا سنجه هاي غيرمزاحم و غيرواكنشي به شمار مي آيد. به هنگام كاربرد روش هاي اسنادي، اطلاعات موجودند (ساروخاني؛ 1375: 255-254) به لحاظ سطح تحقيق بايد لغت تحقيقات انجام گرفته در عرصه علوم مختلف (اعم از طبيعي يا انساني) مي توانند در سه سطح انجام پذيرند: سطح توصيف، سطح طبقه بندي سطح تبيين و توضيح (دورژه؛ 1362:268) از خلال انجام تحقيق در يكي از اين سه سطح، محقق البته مي تواند به ارائه تجويز يا توجيه راه كاري خاص در ارتباط با موضوع مورد بررسي اقدام كند. بر اين اساس تحقيق حاضر در سطح توصيف كار خود را آغاز مي كند و مي كوشد به سطح تحليل و سپس به سطح تجويز برسد.
3-2 جامعه آماري:
جامعه آماري اين تحقيق كشور ايران است كه بحث مادر خصوص موانع (فرهنگي، سياسي، اجتماعي و اقتصادي) كشور ايران است.
3-3 ابزارهاي پژوهش:
مطالعه ي ما با استفاده كتب و اسناد و مدارك گوناگون فراهم گرديده است. (كتب، مجلات، روزنامه ها، مقاله، پايان نامه ها و سايت ها)
3-4 روش اجرا:
براساس جمع آوري يافته ها از طريق كتابخانه اي و توصيف و تحليل يافته ها و سپس نتيجه گيري از آنها و در آخر دادن راه حل براي مشكلات.
فصل چهارم
يافته هاي پژوهش
4-1 يافته هاي پژوهش:
بي گمان به عنوان يك ايراني آگاه به دارايي ها و ثروت هاي خداداي سرزمين خويش بارها و بارها از خود پرسيده ايم كه چرا با وجود همه سرمايه هاي غني از چنين جايگاهي در عرصه ي اقتصاد جهاني برخورداريم و مهمتر آنكه چگونه مي شود كه كشورهاي با منابع و ثروت هاي به مراتب كنتر جايگاهي بهتر و روشن تر از ما در رقابت هاي اقتصادي در سطح جهاني دارند.
اما كشور ما با وجود دريايي از ثروتهاي زيرزميني و با وجود موقعيت برتر ژئوپوليتيكي و جاذبه هاي بسيار توريستي و ميراث هاي به جا مانده از روزگاران باستان در زير پنجه اي فقر اسيريم؟ اين در حالي است كه ضريب هوشي اين ملت از گذشته تاكنون زبانزد همگان بوده است بايستي اين واپس ماندگي را در کدام عوامل جستجو کرد؟ مدیریت: شک نیست یکی از مهم ترین دلایل عقب ماندگی تاریخی خود را باید در سوء مدیریت ها جستجو کنیم عنصر گمشده تاریخی ما.
در طی دهه های اخیر شاهد الگوسازی های گوناگون از کشورهای به اصطلاح پیشرفته شدن و غربب بوده ایم که هر بار به دلیل ماهیت حکومت و دولت ها الگ
