ايرانيها مخترع فناوري قنات
پژوهش
ايرانيها مخترع فناوري قنات
علي اصغر سمسار يزدي٭
كشور ما 37 هزار رشته قنات فعال دارد كه اين ميزان رشته قنات 7 ميليارد مترمكعب از آبهاي زيرزميني كشورمان را استحصال ميكنند. آبي كه توسط قناتها استحصال ميشود عمدتاً در اختيار بخش كشاورزي قرار ميگيرد. البته بخش كوچكي از آن نيز براي آشاميدن در بخش روستايي و شهري استفاده ميشود. اين موضوع نشاندهنده آن است كه خوشبختانه قناتها در كشور ما فعال هستند و اگر وضعيت آنان را با ساير كشورهاي قنات خيز مثل پاكستان، افغانستان، عمان، عراق، آذربايجان، الجزاير و مراكش مقايسه كنيم مشاهده ميكنيم كه تعداد قناتهاي فعال كشور ما بيش از جمع قناتهاي فعال در اين كشورهاست.
ايرانيها ابداع كننده اين فناوري براي نخستين بار بودند و به نحو مطلوبي از آن پاسداري و فناوري آن را سينه به سينه منتقل كردند تا به نسل حاضر رسيد. در شرايط فعلي عواملي وجود دارد كه تهديدكننده قناتها محسوب ميشود كه از آن جمله ميتوان به خشكساليهاي پي در پي در مناطق خشك و نيمهخشك و افت سطح آبهاي زيرزميني در بعضي نقاط كشور اشاره كرد. فلات مركزي كشور از آبهاي سطحي دائمي و رودخانههاي دائمي، حتي از رودخانههاي فصلي محروم بوده است. لذا اتكاي مردم، دوام، بقا و حيات آنها متكي به قنات بوده است. اگر قنات دچار مشكل ميشد قطعاً زندگي آنها نيز تهديد ميشد. بهخاطر همين شاهد بروز و ظهور نظامهاي بسيار قوي در زمينه بهرهبرداري و مديريت قناتها و در زمينه تقسيم و توزيع آب در اين مناطق هستيم كه هنوز كه هنوز است جاري و ساري هستند. مجموعه فرهنگي كه از گذشته در فلات مركزي بهجود آمده بخشي از آن برخاسته از نظام هاي آبياري و سيستم قنات بوده كه آن را تمدن كاريزي ميگويند كه شامل مجموعهاي از رفتار، ضوابط، مقررات و اخلاقيات است.افرادي كه به حفر قنات ميپرداختند افراد خبرهاي بودند كه بايستي با ابداعات خويش موانعي را كه پيش رو داشتند براي رسيدن به آب بردارند. بهخاطر همين اين افراد خلاق، صبور و زحمتكش بودند. مجموع اينها در تمدن كاريزي جاي ميگيرد.
قناتهايي كه در يزد هستند بيشتر در بخش دشت وسيع يزد- اردكان قرار دارند. آنجايي كه از گذشته سطح آب زيرزميني در اين دشت پايين بوده، بنابراين بايستي قناتهاي عميق و طولاني حفر ميشدند كه نمونه آن قنات زارج به طول 80 كيلومتر است. از نظر عمق، قناتهاي اين منطقه قابل توجه هستند. از طرف ديگر به خاطر فناوريهايي كه در حفاري اين قناتها به كار رفته سرآمد هستند. استادكاران و خبرگان، دانش و فناوري قنات را از يزد به ساير نقاط كشور مثل خراسان و سيستان و بلوچستان منتقل كردهاند و حتي بعضي از آنها در آن مناطق ماندگار شدهاند.تمدن قناتي پديدهاي بوده كه در طول قرنها در فلات مركزي كشور شكل گرفته. ما از يك طرف وارث قناتها و از طرف ديگر وارث اين فرهنگ و تمدن هستيم. لذا بايستي تمام همت خود را براي حفظ و نگهداري اين قناتها به كار گيريم خوشبختانه بودجه مناسبي براي تعمير و نگهداري آنها در نظر گرفته شده، منابع مالي مرتبط با بازسازي و نگهداري قناتها در اختيار وزارت جهاد كشاورزي قرار ميگيرد و اين وزارتخانه با مشاركت بهرهبرداران قنات به توسعه و بازسازي آنان ميپردازد.يكي از عوامل تهديد قناتها انواع طرحهاي توسعهاي مثل راهسازي، ساخت كارخانههاي بزرگ، طرحهاي وسيع كشاورزي و طرحهاي توسعه شهري هستند كه مجريان اين طرحها بايستي هنگام اجراي طرح حريم قنوات را مورد توجه قرار دهند تا هنگام اجرا اثرات سوء بر قناتها وارد نشود.
قنات در مقايسه با سيستمهاي آبرساني مثل چاه امتيازات بيشماري دارد. در اين روش، استحصال آب بدون استفاده از انرژي الكتريكي يا سوخت فسيلي صورت ميگيرد در حالي كه در چاه بايد از برق يا سوخت استفاده شود. قناتها آب را به صورت ثقلي در دسترس قرار ميدهند و در اين رهگذر از انرژي الكتريكي يا منابع فسيلي بهره نميگيرند. مزيت ديگر قنات اين است كه به دليل اينكه به صورت افقي در زمين ساخته ميشود سرريز آب زيرزميني را زهكشي ميكند و افت سطح آب قابل توجه در سفره ايجاد نميكند، لذا برخلاف چاه سيستمي است
كاملاً هماهنگ طبيعت.
٭پژوهشگر قنات
